سنڌ جي ڪنهن ڏورانهين ضلعي ۾ ويٺل ماڻهوءَ کان وڌيڪ ان علائقي جي پاڻي، روڊ، اسپتال، اسڪول ۽ روزگار جي مسئلن کي ڪير سمجهي سگهي ٿو؟ پوءِ فيصلا به انهن ماڻهن جي ويجهو ڇو نه ٿين، جن تي انهن فيصلن جو سڌو اثر پوي ٿو؟ چئبو آهي ته *“اکين کان اوجهل، دل کان به اوجهل.”* حڪمراني ۾ به ڪجهه اهڙو ئي معاملو آهي. جيترو انتظامي مرڪز عوام کان پري ٿيندو، اوترو ئي فيصلا زميني حقيقتن کان پري ٿيڻ جو خطرو وڌندو. پاڪستان جهڙي وسيع ۽ آباديءَ جي لحاظ کان وڏي ملڪ ۾ حڪمراني جو سوال رڳو اهو ناهي ته حڪومت ڪير ڪري ٿي، اصل سوال اهو آهي ته *حڪومت عوام تائين ڪيتري پهچي ٿي؟* اسان وٽ اڪثر ماڻهوءَ کي پنهنجي جائز ڪم لاءِ ضلعي يا ڊويزنل سطح کان اڳتي صوبائي گاديءَ تائين نهارڻو پوي ٿو. هڪ عام شهري لاءِ روڊ، صفائي، ٽرانسپورٽ، پاڻي، اسپتال، اسڪول يا سرڪاري آفيس جو مسئلو سندس دروازي تي حل ٿيڻ گهرجي، پر جڏهن انتظاميا تمام پري ويٺل هجي ته ننڍو مسئلو به وڏو چڪر بڻجي وڃي ٿو. انهيءَ ڪري پاڪستان ۾ ننڍن انتظامي يونٽن يا نون صوبن جي بحث کي رڳو سياسي نعري طور ڏسڻ بدران *بهتر حڪمراني، جوابدهي ۽ عوامي سهولت* جي نظر سان ڏسڻ جي ضرورت آهي. اڪستان جا موجوده صوبا تمام وڏا آهن. آبادي هجي، جاگرافي هجي، معاشي سرگرميون هجن يا ماڻهن جون مقامي ضرورتون، هر علائقي جون حالتون الڳ آهن. اهڙي صورتحال ۾ اهو ضروري ناهي ته هڪ ئي انتظامي ڍانچو هر علائقي جا مسئلا هڪ ئي طريقي سان حل ڪري سگهي. ننڍا انتظامي يونٽ ٺاهڻ جو بنيادي فائدو اهو ٿي سگهي ٿو ته *اختيار هيٺين سطح تائين منتقل ٿئي.* جيڪڏهن فيصلو ڪندڙ ادارا عوام جي ويجهو هجن ته شڪايت جو ازالو به تيز ٿي سگهي ٿو، نگراني بهتر ٿي سگهي ٿي ۽ آفيسر به پنهنجي ڪارڪردگي بابت وڌيڪ جوابده ٿي سگهن ٿا. اڄ جيڪڏهن ڪنهن شهر يا ضلعي ۾ ڪچرو وقت سر نه ٿو کڄي، روڊ ٽٽل آهن، پبلڪ ٽرانسپورٽ جو نظام ڪمزور آهي يا اسپتالن ۾ بنيادي سهولتون ناهن، ته سوال اهو به ٿيڻ گهرجي ته *فيصلو ڪندڙ اختيار اصل ۾ ڪٿي آهي؟* جيستائين اختيار، وسيلا ۽ جوابدهي هڪ ئي هنڌ گڏ نه ٿيندا، تيستائين مسئلو هڪ آفيس کان ٻي آفيس تائين فائل وانگر گهمندو رهندو. سنڌ ۾ به انتظامي مرڪزيت بابت ڪافي عرصي کان بحث هلندو پيو اچي. ڪراچي کان ڪشمور تائين، ٿر کان ٺٽي تائين، هر علائقي جون حالتون، مسئلا ۽ ضرورتون الڳ آهن. هڪ پاسي تيزيءَ سان وڌندڙ شهر آهن، ته ٻئي پاسي وڏا زرعي ۽ ٻهراڙي وارا علائقا آهن. ڪٿي ٽرانسپورٽ جو مسئلو آهي، ڪٿي پاڻي جي کوٽ آهي، ڪٿي اسپتالن جون سهولتون ناهن، ڪٿي اسڪولن جي حالت خراب آهي، ته ڪٿي ماڻهن لاءِ روزگار ئي وڏو مسئلو بڻيل آهي. اهڙي مختلف صورتحال ۾ جيڪڏهن انتظاميا کي ماڻهن ۽ علائقن جي وڌيڪ ويجهو آندو وڃي، ته هر علائقو پنهنجي ضرورت مطابق ترجيحون طئي ڪري سگهي ٿو، بجيٽ خرچ ڪري سگهي ٿو ۽ ترقيءَ جا فيصلا به پنهنجي حالتن کي ڏسي ڪري سگهي ٿو. *“جنهن جي پير ۾ ڇال، تنهن کي خبر سور جي.”* زميني مسئلن جي بهترين سمجھ به ان ماڻهوءَ کي هوندي آهي، جيڪو انهن مسئلن جي وچ ۾ رهي ٿو. ننڍا انتظامي يونٽ ان مقامي ڄاڻ کي حڪمراني جو حصو بڻائڻ جو موقعو ڏئي سگهن ٿا. پر رڳو نالو بدلائڻ سان ڪم نه هلندو هتي هڪ ڳالهه بلڪل صاف رکڻ ضروري آهي. نئون صوبو يا ننڍو انتظامي يونٽ پاڻمرادو خوشحالي جي ضمانت ناهي. جيڪڏهن نئون نقشو ته ٺهي وڃي، پر ساڳي پراڻي بيوروڪريسي، ساڳيا ڪمزور ادارا، ساڳي سياسي مداخلت ۽ ساڳي غيرشفاف بجيٽ رهي، ته پوءِ عوام کي نئون نالو ته ملندو، پر نئون نظام نه. انهيءَ ڪري انتظامي اصلاح سان گڏ مضبوط مقامي ادارا، شفاف بجيٽ، بهتر مڪاني حڪومت، ڪارڪردگي جي بنياد تي انتظاميا ۽ موثر احتساب به لازمي آهن. حڪومت عوام جي دروازي تائين پهچندي ته اعتماد وڌندو؛ ۽ جڏهن اختيار سان گڏ جوابدهي ايندي ته نظام به مضبوط ٿيندو. اصل بحث صوبي جو نه، حڪمراني جو آهي نون صوبن يا ننڍن انتظامي يونٽن بابت بحث کي جيڪڏهن رڳو سياسي طاقت جي ورڇ يا علائقائي نعري تائين محدود ڪيو ويندو ته اصل مقصد پوئتي رهجي ويندو. اصل سوال اهو آهي: ڇا حڪومت عوام جي ويجهو ٿي سگهي ٿي؟ ڇا هڪ عام ماڻهو کي پنهنجي بنيادي حق لاءِ مهينن تائين آفيسن جا چڪر ڪاٽڻا نه پون؟ ڇا شهرن جي صفائي، ٽرانسپورٽ، پاڻي، اسپتال ۽ اسڪول جهڙيون سهولتون مقامي سطح تي بهتر نموني فراهم ٿي سگهن ٿيون؟ ڇا ننڍو انتظامي يونٽ پنهنجي وسيلن ۽ مسئلن بابت وڌيڪ جوابده ٿي سگهي ٿو؟ جيڪڏهن انهن سوالن جو جواب ها ۾ آهي ته پوءِ ننڍن انتظامي يونٽن جي بحث کي سنجيدگي سان اڳتي وڌائڻ گهرجي. ڇو ته آخرڪار عوام کي نقشي تي لڪيرن کان وڌيڪ سٺي حڪمراني گهرجي. جيڪو نظام عوام تائين جلدي پهچي، جيڪو مقامي مسئلو مقامي سطح تي حل ڪري، جيڪو آفيسر کي جوابده بڻائي ۽ جيڪو هر علائقي کي پنهنجي ضرورت مطابق اڳتي وڌڻ جو موقعو ڏئي، اهو ئي مضبوط نظام آهي. ۽ شايد پاڪستان جو مستقبل به انهيءَ ڳالهه ۾ آهي ته حڪومت رڳو مٿي کان هيٺ هلائڻ بدران، گراس روٽ ليول تي ماڻهن جا مسئلا سمجهي، اتي کان مٿي تائين حڪومت جو ڍانچو مضبوط ڪيو وڃي.
